Górny Rynek i dom przy Obermarkt 4

Od Neumarkt do Obermarkt – rozwój historycznego placu


Górny Rynek (Obermarkt) w Görlitz, obok starszego Dolnego Rynku, jest jednym z dwóch najbardziej rozpoznawalnych i charakterystycznych placów w zabytkowej części miasta.

Do pierwszej połowy XIII wieku miasto sięgało na zachód tylko do końca ulicy Brüderstraße, w okolicę dzisiejszego łuku Schwibbogen i informacji turystycznej. Klasztor założony w 1234 roku, którego jedynym zachowanym budynkiem jest kościół Świętej Trójcy, znajdował się wtedy jeszcze poza granicami miasta.

W tamtym czasie Górne Łużyce należały do Królestwa Czech. W wyniku nieuregulowanego posagu związanego z mariażem władców region ten przeszedł w ręce askańskich margrabiów brandenburskich i pozostał pod ich panowaniem w latach 1254–1319. Następnie Görlitz ponownie znalazło się w granicach Czech aż do 1635 roku, po czym wraz z Łużycami przeszło do Saksonii.

To właśnie Askańczycy założyli nową dzielnicę zwaną „Neustadt”. Nowy plac nazwano początkowo Neumarkt, a jego zachodnia część w kierunku wieży Reichenbacher (pierwsza wzmianka w 1376 roku) nazywana była Oberneumarkt. Od 1717 roku całość znana jest już jako Obermarkt.

Rozbudowa fortyfikacji miejskich rozpoczęła się w 1255 roku, a prawa miejskie Görlitz otrzymało w 1303 roku.

Obermarkt jako centrum handlu na szlaku Via Regia
Początkowo plac służył jako targ zbożowy. Kupcy przybywali od strony mostu na Nysie ulicami Neißstraße i Brüderstraße i oferowali swoje towary w otwartych workach. Sprzedawano tu również inne produkty z okolic.

Obermarkt leżał na historycznym szlaku handlowym Via Regia, który prowadził z Kijowa i Krakowa aż do północnej Hiszpanii. Przez Görlitz przebiegał też szlak północ-południe z Bałtyku przez Frankfurt nad Odrą do Pragi.

Około 1407 roku na środku placu wzniesiono tzw. „Dom Solny” (Salzhaus), który pełnił funkcję hali targowej i sali tanecznej. Budynek ten został zburzony w 1851 roku.

Wojna trzydziestoletnia doprowadziła Görlitz do ruiny. Miasto było wielokrotnie plądrowane, a wiele budynków na Obermarkt spłonęło.

Powtarzające się pożary miasta odnotowano m.in. w latach 1131 (podobno spłonęło całe miasto – brak jednak dokumentów), 1456, 1479, 1506, 1525, 1530, 1537, 1557, 1633, 1641, 1642, 1691, 1717, 1726, 1750, 1759, 1807, 1808, 1813 i 1817.

Pożar z 1717 roku był szczególnie tragiczny – zniszczył większość zabudowy po północnej stronie placu. Budynki te odbudowano później w stylu barokowym. Południowa strona pozostała nienaruszona, dlatego domy przy Obermarkt 3, 5 i 6 zachowały renesansowe fasady aż do około 1800 roku.

Dom pod numerem 4 spłonął w 1633 roku i został odbudowany już rok później. W 1722 roku otrzymał barokową fasadę, prawdopodobnie w ramach przebudowy związanej z dodaniem szczytu ogniowego.

W czasie wojny siedmioletniej przez plac przemieszczały się wojska, a mieszkańców obciążano wysokimi podatkami. W 1745 i 1757 roku król Fryderyk II przebywał w domu nr 31, a król saski Fryderyk August II zamieszkał w domu nr 29. To właśnie z jego balkonu Napoleon miał później przemawiać do swoich żołnierzy przed bitwą pod Budziszynem.

Obermarkt – między pomnikami, dyktaturą a demokracją
Po 1871 roku plac zaczął zyskiwać cechy architektury epoki industrializacji. Ostatnie stare domy rozebrano i zastąpiono nowymi. W parterach kamienic pojawiły się przeszklone witryny sklepowe.

W 1893 roku na miejscu dawnego Domu Solnego postawiono konny pomnik cesarza Wilhelma I. Tramwaj kursował wzdłuż południowej krawędzi placu. Obermarkt był popularnym miejscem parad i koncertów wojskowych ze względu na bliskość koszar (dziś siedziba urzędu miasta).

Lata 30. XX wieku pozostawiły po sobie ślad także tutaj. W latach 1933–1938 żydowscy właściciele firm zostali zmuszeni do sprzedaży majątku po znacznie zaniżonych cenach. Fasadę zakładu pogrzebowego Ullrich przy Obermarkt 15 przebudowano w 1936 roku – jest to dziś ważny dowód architektury tamtego czasu.

W 1939 roku cały plac został przekształcony, by lepiej nadawał się do pokazów siły. Pomnik przeniesiono na Wilhelmplatz, tramwaj zlikwidowano, a nawierzchnię i chodniki ukształtowano tak, jak wyglądają do dziś.

Görlitz przetrwało wojnę stosunkowo dobrze, ale niektóre budynki na placu zostały uszkodzone lub zniszczone – m.in. nr 24, 30 i 31.

W czasach NRD plac nosił nazwę Leninplatz. Domy nr 30 i 31 odbudowano. 17 czerwca 1953 roku plac był centrum protestów – zgromadziło się tu kilkadziesiąt tysięcy ludzi.

Decyzja o wykorzystaniu placu jako parkingu również pochodzi z czasów NRD – była próbą dostosowania się do rosnącej mobilności społeczeństwa. Układ parkingów wpływa na wygląd placu do dziś.

27 września 1990 roku, tuż przed zjednoczeniem Niemiec, Görlitz odwiedził Helmut Kohl. Około 25 000 mieszkańców słuchało jego przemówienia na placu.

Dziś Obermarkt wykorzystywany jest jako miejsce dużych wydarzeń, takich jak Altstadtfest czy świąteczne lodowisko.